احکام موسیقی وجشن

احكام موسيقى و جشن ها

آثار موسيقى
پرسش 282 . درباره موسيقى و دليل حرمت آن توضيح دهيد؟
«وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْتَرِى لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ »208 ؛ «و برخى از مردم سخنان بيهوده را مى خرند تا مردم را از روى نادانى، از راه خدا گمراه سازند».
«موسيقى» ـ يا «موسيقيا» ـ واژه اى يونانى است كه در فرهنگ لغت، معادل «غنا» است ؛ ولى در حوزه مفاهيم دينى و اصطلاح فقه، با يكديگر تفاوت دارد. «غنا» در اصطلاح شرعى عبارت است از: «آوازى كه از حنجره آدمى بيرون آمده و در گلو چرخانده (چهچهه ) شود و در شنونده حالت سرور و وجد ايجاد كند و مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانى باشد». اما موسيقى به «صوت و آهنگى گفته مى شود كه از آلات موسيقى، پديد آيد». بر اين اساس بين موسيقى علمى و موسيقى فقهى، عموم و خصوص مطلق است.209
در قرآن چند آيه در اين مورد نازل شده است كه با توجه به بعضى از آيات قرآن و احاديث، حرمت غنا و موسيقى لهوى، به خوبى ثابت مى شود.210 افزون بر آن، تمامى فقيهان شيعى نيز بر حرمت موسيقى و غنا اتفاق نظر دارند.211
با بررسى كوتاه در قرآن و روايات و سخن روان شناسان، مى توان موارد ذيل را از فلسفه هاى حرمت موسيقى دانست:
1. انسان را به فساد و فحشا گرايش مى دهد.212
2. او را از ياد خدا غافل مى سازد.213
3. بر روان و اعصاب، تأثير سويى دارد.214
در زمينه غنا و موسيقى توجه به چند نكته بايسته است:
يكم. هر نوع آواز و آهنگى، حرام شمرده نمى شود ؛ بلكه تنها آهنگ هاى مناسب با مجالس لهو و فساد، مشمول حرمت است و گوش دادن به آهنگ هايى كه از اين مشخصه عارى بوده و يا مشكوك به نظر مى رسد، اشكال ندارد.
دوم. طرب و لهو، دو واژه كليدى است كه در باب غنا و موسيقى به كار مى رود. «طرب» به حالت سبك وزنى و سبك عقلى گفته مى شود كه در اثر شنيدن آواز يا آهنگ، در روان و نفس آدمى پديد مى آيد و او را از حد اعتدال خارج مى كند. اين امر تنها به حالت شادى اختصاص نمى يابد ؛ بلكه ممكن است از آهنگ هاى غم و حزن آور نيز به دست آيد.215 «لهو» سازگارى و هم نوايى آواز و آهنگ نواخته شده با مجالس فساد و خوش گذرانى است ؛ بدين معنا كه ممكن است نغمه اى طرب انگيز نباشد ؛ ولى از نغمه هايى باشد كه فقط در جلسات فاسقان و هواپرستان رايج باشد، به اين آهنگ لهوى مى گويند و اگر از هر دو مشخصه (طرب و لهو ) برخوردار باشد، به آن مطرب لهوى مى گويند.
تمامى مراجع تقليد، «لهوى بودن» را جزء و قيد موسيقى حرام مى دانند ؛ ولى در قيد «طرب انگيزى» اختلاف نظر دارند.216
سوم. آلات موسيقى دو قسم است: آلات مختص حرام؛ آلات مشترك.
«آلات مختص» به آلاتى از موسيقى گفته مى شود كه نوعا در لهو و لعب به كار مى رود و منفعت حلالى در بر ندارد.
«آلات مشترك» به آلاتى از موسيقى گفته مى شود كه هم براى منافع مشروع و حلال به كار مى رود و هم براى منافع نامشروع و حرام.
استفاده از آلات مختص به هيچ وجه جايز نيست ؛ ولى آلات مشترك بستگى به كيفيت نواختن آن دارد.
بيشتر مراجع تقليد217 استفاده از آلات مشترك را به طور مطلق حرام نكرده اند ؛ بلكه براساس كيفيت نواختن آن فتوا داده اند.

حكم نوازندگى
پرسش 283 . حكم نواختن با آلات موسيقى را بيان كنيد؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافى ): اگر از آلاتى است كه به لهو و حرام اختصاص دارد، نواختن آن (در هر حال ) جايز نيست ؛ ولى اگر از آلات مشترك باشد، استفاده از آن به منظور منافع مشروع و حلال اشكال ندارد218.
آيات عظام بهجت و صافى: به طور كلى نواختن با آلات موسيقى (لهو )، حرام است219.

حكم انواع موسيقى
پرسش 284 . آيا ميان انواع موسيقى ها ـ از قبيل اصيل(سنتى )، كلاسيك، محلى، پاپ و... ـ تفاوتى در حكم هست؟
همه مراجع: خير، هيچ گونه تفاوتى ميان آنها در حكم نيست و معيار حرمت استماع موسيقى، طرب انگيزى و لهوى بودن آن است.220

شنيدن آهنگ
پرسش 285 . حكم گوش دادن به آهنگ بدون كلام چيست؟
آيات عظام امام، خامنه اى، فاضل و نورى: گوش دادن به هر آهنگى كه مطرب و لهوى و مناسب مجالس گناه وخوش گذرانى است، جايز نيست (هرچند مشتمل بر كلام نباشد)221.
آيات عظام بهجت و صافى: گوش دادن به هر آهنگى كه مطرب و لهوى و مناسب مجالس گناه و خوش گذرانى است، جايز نيست و گوش دادن به آهنگى كه از نواختن آلات موسيقى توليد مى شود، حرام است222.
آيات عظام تبريزى، سيستانى، مكارم و وحيد: گوش دادن به هر آهنگ لهوى كه مناسب مجالس گناه و خوش گذرانى است، جايز نيست (هر چند مشتمل بر كلام نباشد )223.

موسيقى حرام
پرسش 286 . اگر استماع موسيقى هيچ گونه تأثيرى در انسان نداشته باشد، آيا باز حرام است؟
همه مراجع: اگر از نوع موسيقى حرام باشد، گوش دادن به آن جايز نيست ؛ هر چند در شخص تأثير نداشته باشد.224
تبصره. موسيقى حرام، غالباً آثار مخرّبى دارد و باعث بيگانگى از خدا و تحريك شهوت و آلودگى به مفاسد ديگر مى شود ؛ ولى حكم تابع اين امور نيست و اگر به فرض، در موردى موسيقى حرام هيچ تأثيرى در روح و روان انسان بر جاى نگذارد، باز گوش دادن به آن جايز نيست.
 

موسيقى لهوى
پرسش 287 . آيا در موسيقى، «لهوى بودن» آن مطرح است يا محتواى شعرهايى كه خوانده مى شود؟ به تعبير ديگر اگر اشعار خوب و مذهبى در قالب موسيقى مطرب و لهوى خوانده شود، آيا باز حرام است؟
همه مراجع: معيار در حرمت موسيقى، مطرب و لهوى بودن آن است ؛ هر چند محتواى آن اشعار مذهبى و اسلامى باشد.225
تبصره. برخى از مراجع تقليد (آيات عظام: تبريزى، سيستانى، مكارم و وحيد )، قيد «مطرب» را جزء موسيقى حرام نمى دانند.

نواختن موسيقى
پرسش 288 . ويژگى هاى نواختن موسيقى حرام (بدون كلام ) كدام است: داشتن ريتم تند، ايجاد رقص در شنونده، طرب انگيزى آن و يا هيچ كدام؟
آيات عظام امام، خامنه اى، فاضل و نورى: معيار حرمت موسيقى، طرب انگيزى و لهوى بودن آن است كه با مجالس گناه و خوش گذرانى و فساد تناسب دارد.226
آيات عظام بهجت و صافى: استفاده از آلات موسيقى به طور مطلق حرام است.227
آيات عظام تبريزى، سيستانى، مكارم و وحيد: معيار حرمت موسيقى، لهوى بودن آن است كه با مجالس گناه، خوش گذرانى و فساد تناسب دارد.228
تبصره. موسيقى حرام معمولاً داراى نشانه هاى ياد شده است ؛ ولى گاه ممكن است لهوى و مناسب مجالس گناه و خوش گذرانى باشد ؛ اما با وجود آن داراى ريتم تند و ايجاد حالت رقص در شنونده نباشد. در اين صورت نيز گوش دادن به آن حرام است.

موزيك هاى ورزشى
پرسش 289 . اگر گوش دادن به موزيك، باعث نيرو گرفتن و ايجاد علاقه به كار باشد ؛ چه حكمى دارد؟
همه مراجع: اگر از نوع موسيقى حرام باشد، گوش دادن به آن جايز نيست (هر چند باعث علاقه پيدا كردن به كار شود ).229

موسيقى تحريكى
پرسش 290 . آيا زن و شوهر به جهت تمايل به يكديگر و افزايش شهوت، مى توانند به موسيقى لهوى گوش فرا دهند؟
همه مراجع: گوش دادن به موسيقى حرام، جايز نيست و صرف افزايش تمايل به همسر، مجوّز شرعى براى استماع آن محسوب نمى شود.230
 

موسيقى درمانى
پرسش 291 . امروزه موسيقى براى معالجه بعضى از بيمارى هاى روانى (مانند افسردگى، اضطراب، مشكلات جنسى و سرد مزاجى زنان ) به كار مى رود، حكم آن چيست؟
همه مراجع: اگر نظر پزشك متخصص و امين، بر اين است كه تنها راه معالجه و درمان آن، استفاده از موسيقى است ؛ گوش دادن به آن ـ به مقدارى كه درمان بيمار اقتضا مى كند ـ اشكال ندارد.231
تبصره. اين فرض بسيار نادر است و خداوند متعال در كارهاى حرام ـ از جمله موسيقى ممنوع ـ شفا قرار نداده است و پاسخ ياد شده تنها در هنگام ضرورت و به مقدار حداقل به كار مى آيد.

مجالس موسيقى
پرسش 292 . در صورتى كه در مجلسى، مجبور باشيم موسيقى مطرب و لهوى را تحمل كنيم، آيا باز هم مرتكب گناه شده ايم؟
همه مراجع: اگر احتمال تأثير مى دهيد ـ با فراهم بودن ساير شرايط ـ بايد نهى از منكر كنيد. اگر نمى پذيرند ـ چنانچه حضور شما در آنجا باعث استماع موسيقى حرام و يا تأييد گناه گردد ـ مجلس را ترك كنيد ؛ مگر آنكه باعث فتنه و فساد شود. در اين صورت ماندن در آن محل به مقدار ضرورت، اشكال ندارد. البته در صورت امكان بايد از گوش دادن به موسيقى حرام، اجتناب ورزيد و اگر صداى آن بدون دلخواه به گوش شما رسيد، اشكال ندارد.232

پرسش 293 . شركت در مجالسى كه موسيقى و ترانه مبتذل پخش مى كنند ـ در حالى كه تذكر دادن فايده ندارد ـ چگونه است؟
همه مراجع: شركت در مجالسى كه باعث استماع موسيقى حرام و يا تأييد گناه مى گردد، جايز نيست ؛ مگر آنكه بتواند نهى از منكر كند.233

تشخيص موسيقى
پرسش 294 . ملاك و مرجع تشخيص موسيقى و غناى حرام در نظام اسلامى كيست: وزارت ارشاد، حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى، كارشناسان موسيقى، فقيهان، عرف مردم و يا شخص؟
همه مراجع: در تعيين و تشخيص موسيقى حرام و حلال، بايد به عرف عام مراجعه كرد.234
تبصره. فقيهان، كارشناسان موسيقى و نهادهاى فرهنگى نيز مى توانند در زمينه موضوعات، اظهار نظر كرده و موسيقى حرام و حلال را (بر اساس نظر عرفى خود ) معرفى كنند.
 

تكثير نوار موسيقى
پرسش 295 . درآمدى كه از رهگذر تكثير و توزيع نوار و سى دى هاى موسيقى به دست مى آيد، حلال است يا حرام؟
همه مراجع: اگر از نوع موسيقى حرام است، خريد و فروش و درآمد حاصل از آن، حرام مى باشد.235

موسيقى شب عروسى
پرسش 296 . حكم استفاده از دف و دايره زنگى در عروسى چيست؟
آيات عظام امام، خامنه اى و فاضل: استفاده از آلات موسيقى براى نواختن موسيقى مطرب و لهوى (مناسب مجالس گناه و خوش گذرانى )، جايز نيست و بين مجلس عروسى و غير آن، تفاوتى وجود ندارد.236
آيات عظام بهجت و صافى: استفاده از آلات موسيقى به طور كلى جايز نيست و بين مجلس عروسى و غير آن، تفاوتى وجود ندارد.237
آيات عظام تبريزى، سيستانى، مكارم، نورى و وحيد: استفاده از آلات موسيقى براى نواختن موسيقى لهوى (مناسب مجالس گناه و خوش گذرانى )، جايز نيست و بين مجلس عروسى و غير آن، تفاوتى وجود ندارد.238
 

مجالس عروسى
پرسش 297 . آيا جايز است زن در شب عروسى (در مجلس زنان )، غنا و آواز بخواند و عده اى به رقص و زدن بر روى ميز و صندلى مشغول شوند؟ حكم شرعى چنين مجلسى چيست (البته از آلات موسيقى استفاده نمى شود )؟
همه مراجع (به جز تبريزى و خامنه اى ): در فرض مذكور اشكال دارد.239
آيه اللّه تبريزى: اگر مرد يا پسرمميز در مجلس زنانه حضورنداشته باشد و ازموسيقى لهوى نيز استفاده نكنند ؛ آواز زن در مجلس زنان و رقص زن براى زنان و زدن بر ميز و صندلى و مانند آن ـ كه از آلات موسيقى محسوب نمى شود ـ اشكال ندارد.240
آيه اللّه  خامنه اى: اگر كيفيت زدن به شيوه متداول در عروسى هاى سنتى باشد و لهو محسوب نشود و نيز رقص زن براى زنان، باعث تحريك شهوت و يا مفسده ديگر نگردد، اشكال ندارد.241

موسيقى مجلس عروسى
پرسش 298 . اگر به مجلس عروسى و مانند آن دعوت شديم ؛ ولى در آنجا موسيقى و ترانه مبتذل پخش كردند، تكليف چيست؟ آيا بايد محل را ترك كنيم؟
همه مراجع: اگر احتمال تأثير مى دهيد، با فراهم بودن شرايط، نهى از منكر كنيد و اگر نمى پذيرند ـ چنانچه حضور شما باعث استماع موسيقى حرام يا تأييد گناه گردد ـ بايد مجلس را ترك كنيد ؛ مگر آنكه عسر و حرج لازم آيد.242
 

آهنگ هاى صدا و سيما
پرسش 299 . گاهى از صدا و سيما و يا نوار ضبط صوت، آهنگ هايى پخش مى شود كه به نظر مى رسد مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانى است ؛ در حالى كه در نظر ديگران اين چنين نيست! آيا مى توانم آنان را از گوش دادن به آن منع كنم؟
همه مراجع: بر شما واجب است به آن گوش ندهيد ؛ ولى نهى ديگران، مبتنى بر اين است كه آنان هم آن را موسيقى حرام بدانند.243
تبصره. يكى از شرايط وجوب فريضه امر به معروف و نهى از منكر، آن است كه حرام بودن منكر، درباره انجام دهنده آن ثابت باشد و يا او بر گناه اصرار ورزد. فرض مسأله در جايى است كه موسيقى ياد شده، در نظر ديگران از نوع موسيقى حلال است ؛ در نتيجه نهى از منكر در اينجا ساقط مى شود.

آهنگ مبتذل
پرسش 300 . استفاده از آهنگ هاى مبتذل (موسيقى حرام )، در مجالس عروسى زنان چه حكمى دارد؟
همه مراجع: گوش دادن به موسيقى حرام ـ هر چند در مجالس عروسى زنان ـ جايز نيست.244
تبصره. «موسيقى» و «غنا و آوازخوانى» دومقوله است. آنچه كه در مجالس عروسى زنان جايز شمرده شده، غنا و آوازخوانى زن است ؛ ولى موسيقى لهوى، در هر حال و زمانى حرام است.

موسيقى محل كار
پرسش 301 . من در مكانى كار مى كنم كه صاحب آن هميشه به نوارهاى موسيقى مبتذل و حرام گوش مى دهد و من هم مجبور به شنيدن آن هستم ؛ آيا اين كار براى من جايز است يا خير؟
همه مراجع: اگر احتمال تأثير مى دهيد ـ با تحقّق ساير شرايط ـ بايد او را نهى از منكر كنيد و اگر نمى پذيرد، چنانچه مجبوريد در آن مكان حضور داشته باشيد، كاركردن در آنجا براى شما اشكال ندارد ؛ ولى بايد به موسيقى حرام گوش ندهيد. و اگر صداى آن بدون دلخواه به گوش شما رسيد، اشكال ندارد.245
تبصره. اگر اين شخص بتواند بدون زحمت و مشقّت، شغل مناسب ديگرى پيدا كند، بايد اين راه را برگزيند. فرض مسأله جايى است كه ترك آن مكان و انتخاب شغل ديگر، براى او دشوار و حرجى است.

كف زدن
پرسش 302 . حكم دست زدن در مراسم عروسى چيست؟
آيات عظام امام، بهجت، خامنه اى، صافى و مكارم: اگر به طور متعارف و غير لهوى باشد، اشكال ندارد.246
آيات عظام تبريزى، سيستانى و فاضل: دست زدن فى نفسه (به تنهايى)، اشكال ندارد.247
آيه اللّه  نورى: اگر جلف و سبك نباشد، اشكال ندارد.248
آيه اللّه  وحيد: احتياط واجب در ترك آن است.249

جشن ولادت امامان (علیهم السلام) 
پرسش 303 . حكم دست زدن در مراسم و جشن هايى كه به مناسبت ايام ولادت و اعياد امامان (علیهم السلام)  برگزار مى شود، چيست؟
آيات عظام امام، بهجت، خامنه اى، صافى، فاضل و مكارم: اگر دست زدن به نحو متعارف (غيرلهوى ) باشد، اشكال ندارد ؛ ولى اين كار با مجالس اهل بيت (علیهم السلام)  مناسبت ندارد و بهتر است فضاى اين مراسم، به ذكر صلوات و تكبير و مانند آن، معطر گردد.250
آيات عظام تبريزى و سيستانى: دست زدن در اين گونه مجالس، اشكال ندارد ؛ ولى اين كار با مجالس اهل بيت (علیهم السلام)  مناسبت ندارد و بهتر است فضاى اين مراسم، به ذكر صلوات و تكبير و مانند آن معطّر گردد.251
آيه اللّه  نورى: دست زدن در اين گونه مجالس ـ اگر سبك و جلف نباشد ـ اشكال ندارد ؛ ولى بهتر است فضاى اين مراسم، به ذكر صلوات و تكبير و مانند آن معطّر گردد.252
آيه اللّه  وحيد: احتياط واجب در ترك آن است.253
 

حكم رقص
پرسش 304 . آيا رقص زن و مرد اشكال دارد؟
آيات عظام امام و خامنه اى: رقص اگر باعث تحريك شهوت، ارتكاب گناه و يا ترتّب مفسده شود و يا زن در بين مردان نامحرم برقصد، حرام است.254
آيه اللّه  بهجت: به طور كلى رقص اشكال دارد.255
آيه اللّه  تبريزى: رقص زن براى شوهر و رقص زن براى زنان، در مجالس عروسى و مانند آن ـ در صورتى كه در معرض نگاه مرد (حتى پسر مميز ) نبوده و مشتمل بر حرام ديگرى مثل موسيقى و مانند آن نباشد ـ اشكال ندارد. رقص در غير اين دو مورد، از مصاديق لهو بوده و سزاوار است كه مؤمن، از لهو اجتناب كند.256
آيات عظام سيستانى و وحيد: تنها رقص زن براى شوهر و بر عكس آن، جايز است.257
آيات عظام صافى، فاضل و مكارم: تنها رقص زن براى شوهر جايز است.258

رقص همسر
پرسش 305 . آيا زن مى تواند براى شوهرش برقصد و همراه با آن، به موسيقى طرب انگيز و شاد گوش كنند؟
همه مراجع (به جز بهجت ): رقص زن براى شوهر، در صورتى كه با موسيقى حرام همراه نشود، جايز است.259
آيه اللّه  بهجت: اگر همراه با موسيقى حرام انجام گيرد، جايز نيست و اگر بدون آن باشد، بنابر احتياط واجب جايز نيست.260

نگاه به رقص
پرسش 306 . آيا نگاه به رقص از تلويزيون داخلى و خارجى، اشكال دارد؟
همه مراجع: نگاه به رقص از تلويزيون، اگر باعث تحريك شهوت يا استماع موسيقى حرام و يا مفسده گردد، جايز نيست.261
تبصره. نگاه به رقص از طريق تلويزيون، حكم حضور در مجلس گناه را ندارد ؛ مگر آنكه باعث گناه و مفسده شود.

خوانندگى زن
پرسش 307 . گوش دادن به نوارى كه خواننده اش زن باشد واز سروده هاى شعرايى مثل حافظ و مولوى و... استفاده كند، چه حكمى دارد؟
آيات عظام امام، بهجت، صافى، فاضل، مكارم و وحيد: گوش دادن به آن جايز نيست.262
آيات عظام تبريزى، خامنه اى، سيستانى و نورى: گوش دادن به آواز زن، اگر غنا نباشد و باعث التذاذ جنسى و تهييج شهوت نشود و مفسده اى بر آن مترتب نگردد، اشكال ندارد.263
تبصره. «غنا» عبارت است از ترجيع صدا، به نحوى كه طرب انگيز و مناسب با مجالس لهو و گناه باشد.
 

همخوانى زنان
پرسش 308 . همخوانى زنان و يا زنان و مردان در سرودها و تواشيح، چه حكمى دارد و آيا شنيدن آن جايز است؟
همه مراجع (به جز بهجت، صافى و مكارم ): اگر به صورت غنا نباشد و باعث تهييج شهوت و مفسده نگردد، اشكال ندارد.264
آيات عظام بهجت، صافى و مكارم: اگر باعث مفسده شود، حرام است و بدون آن نيز بنابر احتياط واجب، جايز نيست.265

مداحى زنان
پرسش 309 . در برخى موارد مرثيه خوانى و يا مداحى زنان در مجلس خودشان، به گونه اى است كه صداى آنان با بلندگو به گوش مردان رهگذر مى رسد ؛ آيا اين عمل جايز است؟
همه مراجع (به جز مكارم ): اگر صداى آنان در معرض ريبه، تلذّذ و تهييج شهوت باشد، جايز نيست.266
آيه اللّه  مكارم: خير، جايز نيست.267

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

. لقمان 31 ، آيه 6.
209. ر.ك: امام خمينى، المكاسب المحرمة، ج1، ص224ـ198 ؛ حسينى، على، الموسيقى، ص16و17 ؛ تبريزى،استفتائات، س1046و1047و1048 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س 974 و 978 و 979.
210. رك: لقمان 31 ، آيه 6 ؛ فرقان (25 )، آيه 72 ؛ مؤمنون (23 )، آيه 3 ؛ حج (22 )، آيه 30 ؛ قصص (28 )، آيه 55.
211. عده اى از فقيهان دين در كتب استدلالى خود و برخى از نويسندگان در نوشته هاى فارسى اظهار مى دارند كه دو تن از فقيهان شيعى فيض كاشانى و محمد باقر سبزوارى قائل به حليت غنا هستند ؛ ولى با كمى تأمل و درنگ در كلام آنان، در خواهيم يافت كه آنان نيز در اصل حرمت غنا ترديدى ندارند و تنها در برخى ويژگى ها و خصوصيات با آنان اختلاف نظر دارند. ر.ك: سيدابوالقسم، خويى، مصباح الفقاهه، ج 1، باب الغناء ؛ امام خمينى، المكاسب المحرمة، ج 1، باب الغناء.
212. در حديثى از نبى اكرم (صلی الله علیه و آله)  آمده است: «الغِناءُ رُقِيَّةُ الزِّنا» ؛ «غنا نردبان زنا است»: بحارالانوار، ج 76، باب 99، الغناء.
213. در آيه 6 از سوره «لقمان» يكى از عوامل گمراهى از سبيل الهى «لهو الحديث» دانسته شده و «لهو» آن چيزى است كه انسان را به خودش آنچنان مشغول كند كه باعث غفلت و بازماندن از كارهاى مهم تر شود، و در روايات اسلامى از آن به «غنا» تفسير شده است: وسائل الشيعه، ج 12، باب 99، ابواب مايكتسب به.
214. ر.ك: تفسير نمونه، ج 17، ص 24.
215. المكاسب المحرمه، ج 1، باب الغناء.
216. آيات عظام سيستانى، تبريزى، وحيد و مكارم، موسيقى لهوى را حرام مى دانند ؛ اگرچه طرب انگيز نباشد.
217. آيه اللّه  بهجت و آيه اللّه  صافى، استفاده از هر نوع آلات موسيقى را حرام مى دانند.
218. امام، استفتائات، ج 2، مكاسب محرمه ، س30 ؛ خامنه اى، اجوبه الاستفتائات س1164 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س992 ؛ مكارم، استفتائات، ج 1 س 524 و 525 و ج 2، س 707 و 710 ؛ تبريزى، استفتائات، س 1054 و 1065 و صراط النجاة، ج 1، س 1005 ؛ دفتر: سيستانى، وحيد و نورى.
219. صافى، جامع الاحكام، ج 1 س 1003 و 1015 و 1018 ؛ دفتر: بهجت.
220. صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1002 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1127 و 1146 ؛ مكارم، استفتائات، ج 1، س 527 ؛ تبريزى، استفتائات، س 1043 ؛ سيستانى، Sistani.org، موسيقى، ش 26 و 22 و 5 ؛ نورى، استفتائات، ج 2، س 548 و دفتر: بهجت، وحيد، امام، فاضل.
221. امام، استفتائات، ج 2، مكاسب محرمه ، س 27 و 28 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 995 و 999 و 1005 ؛ خامنه اى، اجوبه الاستفتائات، س 1140 ؛ نورى، توضيح المسائل، مسائل مستحدثه.
222. صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1018 ؛ بهجت: دفتر.
223. تبريزى، استفتائات، س 1046 و 1065 ؛ سيستانى، sistani.org، موسيقى، ش 5 ؛ مكارم، استفتائات، ج 2،703 و 708 ؛ وحيد، منهاج الصالحين، ج 3 م 17.
224. امام، استفتائات، ج 3، سؤالات متفرقه، س 110 ؛ مكارم، استفتائات، ج 2، س 694 و 698 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1003 و 1017 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1131 و 1135 و 1155 ؛ سيستانى، Sistani.org، موسيقى، ش 15 ؛ تبريزى، استفتائات، س 1039 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 996 ؛ دفتر: بهجت، وحيد و نورى.
225. امام، استفتائات، ج 2، مكاسب محرمه، س 25 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1157 ؛ بهجت، وسيله النجاة، ج 1، م 1449 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1003 ؛ نورى، توضيح المسائل، مسائل مستحدثه ؛ وحيد، منهاج الصالحين، ج 3، م 8 و 17 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 999 ؛ تبريزى، صراط النجاة، ج1،1008 و 1025 ؛ سيستانى، Sistani.org، موسيقى، ش 5 ؛ مكارم، استفتائات، ج 2، س 708.
226. امام، استفتائات، ج 2، مكاسب محرمه، س 27 و ج 3، سؤالات متفرقه، س 107 و تحريرالوسيله، ج 1، مكاسب محرمه، م 13 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1005 و 987 و 988 و 974 ؛ نورى، توضيح المسائل، مسائل مستحدثه ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1127و1132.
227. صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 995 و 1018 و دفتر: بهجت.
228. سيستانى، منهاج الصالحين، ج 2، م 20 ؛ وحيد، منهاج الصالحين، ج 3، م 17 ؛ تبريزى، التعليقة على منهاج الصالحين، المكاسب المحرمه، م 17 ؛ مكارم، استفتائات، ج 1، س 519 و 520.
229. خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1143 و 1157 و 1147 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 999 و 1005 ؛ مكارم، استفتائات، ج 1، س 520 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 988 ؛ تبريزى، صراط النجاة، ج 1، س 1014 و ج 5، س 1149 ؛ دفتر: بهجت، وحيد، نورى، سيستانى و امام.
230. خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1152 و 1155 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 999 و 1005 ؛ تبريزى، استفتائات، س 1083 و صراط النجاة، ج 5، س 1149 ؛ دفتر: امام، بهجت، وحيد، مكارم، نورى، سيستانى و فاضل.
231. مكارم، استفتائات، ج 2، س 714 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1004 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1151 ؛ دفتر: بهجت، وحيد، نورى، امام، تبريزى، سيستانى و فاضل.
232. دفتر: همه مراجع.
233. مكارم، استفتائات، ج 2، س 719 و ج 1، س 537 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1011 و 1013 و ج 2 س 1466 و 1477 و 1475 ؛ تبريزى، استفتائات، س 1045 و 1071 و 1074 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 948 و 946 و 950 و ج 2، س 947 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 11427 و 1429 و 1154 و دفتر: بهجت، وحيد.
234. مكارم، استفتائات، ج 2، س 659 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 994 و 1018 و 1020 ؛ تبريزى، استفتائات، س 1077 و 1050 و 1059 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 996 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1154 و 1127 ؛ سيستانى، منهاج الصالحين، ج 2، م 20 ؛ نورى، استفتائات، ج 1 س 1008 و وحيد، منهاج الصالحين، ج 3، م 17.
235. خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1210 و 1165 ؛ مكارم، استفتائات، ج 2، س 812 و ج 1، س 518 ؛ توضيح المسائل، مراجع م 2055 و 2067 و 2068 ؛ نورى، توضيح المسائل، م 2051 و 2062 و 2063 ؛ وحيد، توضيح المسائل، م 2063 و 2075 و 2076.
236. امام ،استفتائات، مكاسب محرمه، س 25 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1134 و دفتر: فاضل.
237. دفتر: بهجت، صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1006 و 1009.
238. تبريزى، استفتائات، س 1054 ؛ سيستانى، Sistani.org، موسيقى، ش 2 و منهاج الصالحين، ج 2 م 20 ؛ نورى، استفتائات، ج 2 س 571 ؛ مكارم، استفتائات، ج 1، س 525 و 528 ؛ دفتر: وحيد.
239. مكارم، استفتائات، ج 1، س 535 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1023 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736 و 1737 ؛ دفتر: سيستانى، امام، نورى، وحيد و بهجت.
240. تبريزى، صراط النجاة، ج 6، س 1456 و 1448 و 1444.
241. اجوبة الاستفتائات، س 1133 و 1134 و 1166.
242. مكارم، استفتائات، ج 1، س 1160 و ج 2، س 1388 و 719 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1013 و 1011 و ج 2، س1482 و 1459 و 1010 و 1475 ؛ تبريزى، استفتائات، س 1071 و 1074 و 1045 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 948 و 946 و 950 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1167 و 1174 و 1064 و 1193 و 1429 و 1154 ؛ سيستانى، Sistani.org، موسيقى، ش 13 ؛ دفتر: امام، بهجت، وحيد، نورى.
243. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 929 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1140 ؛ امام، تحرير الوسيله، ج 1، القول فى شرايط وجوبهما، م 2 ؛ وحيد، منهاج الصالحين، ج 2، م 1271، الرابع ؛ تبريزى، منهاج الصالحين، ج 1، م 1271، الرابع ؛ سيستانى، منهاج الصالحين، ج 1، م 1271، الرابع ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 2، س 1475 ؛ دفتر: بهجت، نورى، مكارم.
244. امام، تحريرالوسيله، ج 1، م 13 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1134 ؛ بهجت، توضيح المسائل، متفرقه، م 20 و وسليه النجاة، ج 1، م 1449 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 997 ؛ سيستانى، منهاج الصالحين، ج 2، 20 ؛ وحيد، منهاج الصالحين، ج 3، م 17 ؛ تبريزى، استفتائات، 1057 و التعليقة على منهاج الصالحين، المكاسب المحرمه، م 17 ؛ مكارم، استفتائات، ج 1، س 528 ؛ صافى، هدايه العباد، ج 1، م 1698 و جامع الاحكام، ج 2، س 1585 ؛ دفتر: نورى.
245. مكارم، استفتائات، ج 1، س 1160 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 1016 ؛ تبريزى، صراط النجاة، ج 1،س 1004 و استفتائات، س 1071 و 1074 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 933 و 947 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1138 و 1158 و 1064 ؛ دفتر: بهجت، وحيد، امام و نورى.
246. مكارم، استفتائات، ج 2، س 538 و 539 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 2، س 1581 ؛ تبريزى، استفتائات، س 1051 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1181 و 1180 ؛ بهجت، توضيح المسائل، متفرقه، م 30 ؛ دفتر: امام.
247. تبريزى، استفتائات، س 1051 ؛ سيستانى، Sistani.org، موسيقى ش 5.
248. استفتائات، ج 2، س 584.
249. دفتر: وحيد.
250. مكارم، ج 1، س 539 و 538 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 2، س 1583 و 1581 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1181 ؛ بهجت ،توضيح المسائل، متفرقه م 30 و فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736 و 1735.
251. تبريزى، استفتائات، س 1037 و صراط النجاة، ج 1، س 1020 ؛ سيستانى، Sistani.org، كف زدن ش 3 و 4.
252. استفتائات، ج 2، س 548.
253. دفتر: وحيد.
254. خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1168 ؛ دفتر: امام.
255. دفتر: بهجت.
256. استفتائات، س 1042.
257. سيستانى، Sistani.org، رقص ش 7 ؛ دفتر: وحيد.
258. مكارم، استفتائات، ج 1، س 534 و 535 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 2، س 1580 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736 و 1738 ؛ نورى، استفتائات، ج 2 س 574.
259. تبريزى، استفتائات، س 1042 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1174 و 1171 ؛ امام، استفتائات، ج 2، س 35 و 25 ؛ نورى، استفتائات، ج 2، س 574 و توضيح المسائل، مسائل مستحدثه ؛ مكارم، استفتائات، ج 1، س 534 و 535 و 520 ؛ دفتر: وحيد ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 2، س 1580 و 1585 ؛ فاضل، ج 1، س 1737 و 989 ؛ سيستانى، Sistani.org، رقص، ش 2.
260. دفتر: بهجت.
261. مكارم، استفتائات، ج 1، س 821 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1169 ؛ دفتر: همه مراجع.
262. صافى، جامع الاحكام، ج2، س1671 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1724 ؛ مكارم، استفتائات، ج2، س 709 و ج 1، س 526 ؛ دفتر: بهجت، امام و وحيد.
263. تبريزى، استفتائات، س1058 و 1049 و 1075 ؛ سيستانى، Sistani.org، غناء ، ش6 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س 1145 ؛ نورى، استفتائات، ج1، س444 و ج2، س542 و 544 و 549.
264. امام، استفتائات، ج3، نظر ، س64 ؛ تبريزى، استفتائات، س1058 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س1145 ؛ نورى، استفتائات، ج2، س544 و 545 و 549 ؛ سيستانى، Sistani.org،غناء ، س6 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س1722 و 977 و دفتر: امام، سيستانى و وحيد.
265. مكارم، استفتائات، ج1، س522 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج2، س1674 و 1675 و دفتر: بهجت.
266. فاضل، جامع المسائل، ج1 س2182 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج2، س1681 ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتائات، س1145 ؛ نورى، استفتائات، ج2، س545 ؛ امام، استفتائات، ج3، احكام نظر ، 57 و 65 ؛ تبريزى، استفتائات، س1058 ؛ دفتر: وحيد، بهجت و سيستانى.